Shakhsanam KURBANOVA
Kültür Bakanı Olivia Grange'in duyurduğu takvime göre İngiltere hükümeti, davanın karşı tarafı olarak savunmasını 20 Kasım 2026'ya kadar sunmak zorunda. Gleaner'ın aktardığı bu gelişmeye rağmen Londra, Guardian'a göre tazminat ödemeyeceği yönündeki tutumunu sürdürüyor.
Jamaika'nın hamlesi 7 Eylül'de Londra'da başladı. Olivia Grange başkanlığındaki heyet, Kral III. Charles'ın Jamaika'nın da devlet başkanı olması nedeniyle ona hitaben hazırlanan dilekçeyi Buckingham Sarayı'na sundu; ITV'ye göre dosya, Kral'ın özel sekreterinin yönlendirmesiyle elektronik olarak iletildi. Kral o gün İskoçya'daydı ve Al Jazeera'ya göre kendisinden bir yanıt gelmedi.
Dilekçe, Kral'dan 1833 tarihli Yargı Komitesi Yasası uyarınca konuyu Özel Konsey Yargı Komitesi'ne (JCPC) göndermesini istiyor. Bu yetki, hükümdara “hukuki veya anayasal nitelikte” soruları komiteye havale etme imkânı veriyor. Guardian'a göre Grange, 23 Eylül'de Jamaika Parlamentosu'nda Kral'ın konuyu Konsey'e havale ettiğini açıkladı ve bunu “büyük bir şey” olarak niteleyip Kral'ın talebi görmezden gelebileceğini söyledi.
JAMAİKA NE SORUYOR?
Dilekçe doğrudan bir para talebi değil; üç hukuki soruya yanıt arıyor. Jamaica Gleaner ve Al Jazeera'nın aktardığına göre sorular şöyle: Afrikalıların yakalanması, taşınması ve Jamaika'da köleleştirilmesi İngiliz hukukuna göre yasal mıydı? Bu eylemler uluslararası hukuku ihlal ediyor muydu? Ve Birleşik Krallık'ın Jamaika halkına bir telafi (tazminat) yükümlülüğü var mı?
Jamaika, bu yolu seçmesinin bir nedenini de açık ediyor: Guardian'a göre ülke, Birleşik Krallık'ın Uluslararası Adalet Divanı'nın zorunlu yargı yetkisine koyduğu çekinceler nedeniyle meseleyi Divan'a götüremiyor. Çekinceler, Britanya ile mevcut ve eski Commonwealth üyeleri arasındaki uyuşmazlıkları kapsam dışı bırakıyor. ITV ve Al Jazeera, bunun “tazminat adaleti” için bir Commonwealth ülkesinin bu yolu ilk kez kullanması olduğunu vurguluyor. Konsey'in vereceği görüşün danışma niteliğinde olduğu, Rio Times'ın ifadesiyle bir tazminat davası olmadığı da vurgulanıyor.
LONDRA ÖDEME YOK
İngiltere hükümetinin tavrı net. Al Jazeera'ya göre Başbakan Andy Burnham'ın bir sözcüsü 7 Eylül'de Birleşik Krallık'ın tazminat ödemediğini ve ödemeyeceğini söyledi; köleliği “dehşet verici” diye niteledi ancak telafi ödemesi yapılmayacağını vurguladı. Guardian'a göre Burnham'ın sözcüsü, Konsey duruşmasının duyurulmasının ardından da aynı tutumu yineledi. Rio Times ise Dışişleri Bakanlığı'nın (FCDO) Jamaika heyetini “ikili görüşmeler” için kabul edeceğini yazıyor.
Bu, yeni bir çizgi değil. Al Jazeera'ya göre Ekim 2024'te Keir Starmer'ın ofisi de İngiltere'nin köleliğin bedelini ödemeyeceğini ve bunun için özür dilemeyeceğini açıklamıştı. Ardışık hükümetler tazminat görüşmelerinden kaçınırken köleliğin dehşetini kabul ediyor ve ticaretten Britanya'nın büyük ölçüde yararlandığını inkâr etmiyor; ancak resmî bir özür dilenmiş değil.
TARİHSEL ARKA PLAN VE RAKAMLAR
Tartışmanın merkezindeki tarihsel tablo ağır. Al Jazeera'ya göre İngiltere, Jamaika'yı 1655'te koloni haline getirdi ve İngiliz tüccarlar adaya 600 bin ile 1 milyon arasında Afrikalıyı zorla götürdü; köleleştirilmiş insanlar 300 yılı aşkın süre İngiliz yönetimi altında yaşadı. Tartışmayı en çok besleyen ayrıntı ise 1833'ün kayıtlarında: ITV ve Rio Times'a göre köleliğin kaldırılmasıyla birlikte devlet, mağdurlara değil köle sahiplerine 20 milyon sterlin ödedi; bu tutar dönemin Hazine gelirlerinin yaklaşık yüzde 40'ına denk geliyordu ve bunun için alınan borç 2015'e kadar tamamen kapanmadı. Özgür bırakılan insanlar ise Rio Times'a göre 1838'e kadar haftada 45 saate varan “çıraklık” rejimi altında çalıştı.
BÖLGESEL VE ULUSLARARASI DESTEK
Jamaika yalnız değil. Jamaika Bilgi Servisi'nin (JIS) aktardığına göre CARICOM hükümet başkanları Temmuz 2025'te Montego Bay'deki 49. toplantılarında Kral'a başvurma planına geniş destek verdi; Holness bunu hem CARICOM hem de küresel tazminat hareketi için bir “dönüm noktası” olarak niteledi. CARICOM'un 2013'te kurduğu Tazminat Komisyonu 2014'ten beri eski sömürgeci güçlerden resmî özür dahil on maddelik bir plan talep ediyor, Rio Times'a göre. Ağustos 2026'da Gana Cumhurbaşkanı John Mahama, Kingston'da Holness'la görüşmesinin ardından Jamaika'nın dilekçesini desteklediğini belirtti ve bazı Avrupa ülkelerinin tazminat ve uzlaşı görüşmelerine ilgi göstermeye başladığını söyledi (Caribbean National Weekly).
Al Jazeera ayrıca, bir BM komitesinin ağustos ayında devletlerin kölelik tazminatını değerlendirmekle hukuken yükümlü olduğu sonucuna vardığını aktarıyor. Jamaika'nın nüfusu yaklaşık 2,8 milyon; ülke 6 Ağustos 1962'de bağımsızlığını kazandı (Rio Times).
